Elder of Ziyon
Ojcowie założyciele Stanów Zjednoczonych nie byli naiwni, jeśli chodzi o rządzenie. Czytali Locke’a i Monteskiusza, studiowali Republikę Rzymską, obserwowali z bliska funkcjonowanie brytyjskiego parlamentu i rozumieli mechanikę projektowania instytucji lepiej niż jakiekolwiek wcześniejsze pokolenie. Konstytucja, którą stworzyli, jest arcydziełem tego rozumienia — rozdział władz, wyliczone prawa, nakładające się poziomy suwerenności, Karta Praw dodana niemal natychmiast, ponieważ pierwszy projekt nie był dostatecznie ostrożny. Wiedzieli, jak budować architekturę państwa.
To jednak, czego próbowali dokonać w 1787 roku, było czymś, czego sama formalna architektura nie mogła zapewnić — i oni o tym wiedzieli. Eksperyment nie dotyczył wyłącznie projektu konstytucyjnego. Chodziło o to, czy wolny naród może sam siebie ukonstytuować jako społeczeństwo — utrzymać jedność, podtrzymywać sprawiedliwość, rozszerzać możliwości, wywiązywać się ze wzajemnych zobowiązań — bez czynników spajających, na których opierała się każda wcześniejsza cywilizacja: więzów krwi, Korony czy Kościoła. Założyciele świadomie odrzucili je wszystkie. Pozostało przymierze i zakłożenie: że ludzie, którzy przyjęli wspólne zasady, mogą traktować się nawzajem j+ako uczestnicy wspólnego przedsięwzięcia, nawet ponad odległościami i różnicami, które czynią tę więź niewidoczną dla zwykłego ludzkiego instynktu.
Konstytucja ogłasza to już w swoich trzech pierwszych słowach: „My, Naród” („We the People”). Zobowiązania opisane w preambule — stworzenie doskonalszej unii, zapewnienie sprawiedliwości, pokoju wewnętrznego, troska o dobro wspólne i błogosławieństwa wolności — przypisane są zbiorowo obywatelom, a rząd jest narzędziem skonstruowanym po to, by pomóc w ich realizacji. W amerykańskim systemie kierunek władzy biegnie od obywateli ku instytucjom, a nie od instytucji w dół ku poddanym. Wszystkie inne rządy epoki założycieli działały odwrotnie. To odwrócenie było właściwym eksperymentem.
Europa wyciągnęła z tych samych oświeceniowych przesłanek przeciwne wnioski. Jeśli rozum potrafi określić warunki ludzkiego dobrobytu — a filozofowie byli przekonani, że potrafi — to racjonalne państwo, obsadzone wykształconymi administratorami, jest właściwym mechanizmem do tworzenia tych warunków. To państwo miało odpowiadać na pytania społeczne: jak rozdzielać zasoby, jakie możliwości mają istnieć i jakie zobowiązania obywatele mają wobec siebie nawzajem. Zadaniem obywateli było uczestniczyć w państwie poprzez swoich przedstawicieli, płacić podatki i korzystać z ochrony oraz usług zapewnianych przez państwo. Była to spójna teoria organizacji nowoczesnego społeczeństwa i w ciągu kolejnych dwóch stuleci doprowadziła do powstania państw dobrobytu Europy Zachodniej, których obywatele są — według większości wskaźników — dobrze zabezpieczeni.
Amerykańscy założyciele odrzucili tę teorię, zanim jeszcze w pełni się ukształtowała. „Rząd ludu, przez lud i dla ludu” nie było poezją, gdy Lincoln wypowiadał te słowa w Gettysburgu — był to opis obowiązku, i obowiązek ten przypisywał Amerykanom, a nie ich rządowi. Pytania społeczne były pytaniami, na które mieli odpowiadać sami ludzie: w swoich miasteczkach, dobrowolnych stowarzyszeniach, przedsiębiorstwach i codziennych decyzjach dotyczących tego, jak traktować innych wokół siebie. Rząd mógł wyznaczyć minimum — prawny próg, poniżej którego nikt nie mógł spychać drugiego człowieka — lecz sufit budowali obywatele, i był on tak wysoki lub tak niski, jak sami chcieli go uczynić.
Alexis de Tocqueville przybył do Ameryki w 1831 roku, aby zrozumieć, dlaczego ten układ wydaje się działać. Miał trzydzieści jeden lat — francuski arystokrata w kraju, który niedawno zgilotynował własną arystokrację — i próbował pojąć demokratyczną republikę, która przetrwała już dłużej niż Republika Francuska. To, co odkrył, zaskoczyło go do tego stopnia, że napisał o tym dwa tomy.
Nie zdziwiła go konstytucja, sądy ani struktura federalna — wszystkie te elementy przeanalizował bardzo dokładnie. Zaskoczyło go to, co Amerykanie robili, gdy pojawiał się problem. We Francji — pisał Tocqueville — człowiek napotykający trudność zwracał się ku państwu; w Anglii — ku lordowi; w Ameryce — ku swoim sąsiadom. Amerykanie tworzyli stowarzyszenia — dobrowolne, spontaniczne, samoorganizujące się — do wszystkiego: budowy dróg, zakładania szkół, prowadzenia szpitali, debatowania nad sprawami publicznymi, organizowania działalności charytatywnej. Nawyk wspólnego rozwiązywania problemów bez oczekiwania na działanie władzy był tak powszechny, że Tocqueville uznał go za sekret demokratycznego samorządzenia na wielką skalę. Naród, który potrafi rządzić swoim codziennym życiem, okaże się zdolny do rządzenia swoim życiem politycznym; naród, który oczekuje od państwa rozwiązania każdego problemu, całkowicie utraci zdolność do samorządności.
Nawyk, który obserwował, był przymierzem praktykowanym na co dzień. Każde wspólne stawianie stodoły, każda ochotnicza straż pożarna, każde stowarzyszenie wzajemnej pomocy było realizacją idei „My, Naród” w małej skali — Amerykanie traktowali innych Amerykanów jako ludzi, z którymi tworzą wspólnotę, a więc wobec których mają zobowiązania. Rząd niemal nie odgrywał w tym żadnej roli. O to właśnie chodziło.
Pytanie brzmiało, czy nawyk, który obserwował, jest trwały, czy jedynie zależny od okoliczności. Patrzył na kraj liczący około trzynastu milionów ludzi, skupionych głównie wzdłuż wschodniego wybrzeża, dzielących wspólny język, szeroko pojętą protestancką kulturę chrześcijańską, świeże doświadczenie rewolucji i pamięć o społecznościach, które oni sami lub ich rodzice opuścili w Europie. W takim kontekście wzajemne zobowiązania przychodziły naturalnie. Farmer mieszkający kilka kilometrów dalej był „jednym z was”: znałeś go albo jego rodzinę, albo znałeś kogoś, kto ich znał. Zobowiązanie wobec widzialnego sąsiada jest czymś, do czego ludzie są biologicznie przystosowani. Wszystkie społeczne instynkty, które dała nam ewolucja, działają w małej skali, pośród ludzi, których możemy zobaczyć.
Założyciele oczekiwali od Amerykanów rozszerzenia tego instynktu daleko poza granice, które naturalnie wspiera ludzka natura. A w 1787 roku oczekiwali tego od kraju, który — niezależnie od innych podziałów — był niemal całkowicie złożony z białych chrześcijan. Warunki przymierza mówiły, że przynależność definiuje akceptacja zasad, a nie tożsamość — lecz faktyczna wspólnota przez większość pierwszego stulecia republiki była wyjątkowo jednorodna, co sprawiało, że poziome zobowiązania łatwiej było odczuwać, nawet jeśli teoria głosiła, że powinny sięgać dalej. Trudna wersja eksperymentu — ta, która wymaga od 330 milionów ludzi, najbardziej zróżnicowanego narodu w historii ludzkości, by odczuwali rzeczywiste zobowiązanie wobec nieznajomych rozsianych po całym kontynencie, ludzi, którzy nie mają z nimi nic wspólnego poza obywatelstwem — dopiero teraz jest realizowana na pełną skalę.
Założyciele założyli się, że przymierze udźwignie ten ciężar. Dowody wciąż nie są rozstrzygające.
To, co jednak pokazują dane, to fakt, że wewnętrzne kręgi przymierza nadal się trzymają. Dane AmeriCorps z 2023 roku wykazały, że 75,7 miliona Amerykanów — 28,3% populacji — formalnie angażowało się w wolontariat poprzez organizacje, poświęcając niemal pięć miliardów godzin pracy o wartości ekonomicznej szacowanej na 167 miliardów dolarów. Liczba ta gwałtownie spadła podczas pandemii, a następnie odbiła się, notując największy wzrost w historii badań. Jeszcze bardziej uderzające jest to, że 54% Amerykanów — 137,5 miliona ludzi — pomagało w tym samym okresie swoim sąsiadom nieformalnie: robiąc zakupy, opiekując się dziećmi, pożyczając narzędzia, wykonując te dziesiątki tysięcy drobnych czynności, które składają się na funkcjonującą wspólnotę. Amerykanie Tocqueville’a nadal istnieją. Dobrowolny odruch, który opisał niemal dwa wieki temu, nie zanikł. Wciąż, w ogromnej liczbie, Amerykanie traktują ludzi wokół siebie jako osoby, wobec których mają zobowiązania.
Wewnętrzne kręgi się trzymają. Zewnętrzny krąg — zobowiązanie wobec Amerykanów, których nigdy się nie spotka, w miejscach, których nigdy się nie odwiedzi, których życie nie przypomina własnego — właśnie tam pojawia się napięcie, i to ono będzie tematem następnego rozdziału. Istotne tutaj jest to, że fundament zidentyfikowany przez Tocqueville’a pozostaje nienaruszony i dostarcza odpowiedzi na pytanie, które eksperyment stawiał od początku: czy wolni ludzie mogą utrzymać społeczeństwo bez obowiązkowych czynników spajających? Na poziomie sąsiedztw i wspólnot odpowiedź nadal brzmi: tak. Pytanie brzmi, czy Amerykanie potrafią rozszerzyć ten sam nawyk do skali, jakiej wymaga cały eksperyment.
Link do oryginału:
Elder of Ziyon, 7 maja 2026